Fundusz sołecki to nie tylko pula pieniędzy, ale przede wszystkim potężne narzędzie do aktywizacji i rozwoju lokalnych społeczności wiejskich. Jako ekspert w dziedzinie finansów samorządowych, widzę w nim ogromny potencjał do realizacji oddolnych inicjatyw. Ten artykuł to praktyczny przewodnik, który pomoże Wam, drodzy sołtysi i aktywni mieszkańcy, zrozumieć zasady jego wydatkowania, ze szczególnym uwzględnieniem kluczowych zmian, które wejdą w życie w 2026 roku.
Jak legalnie wydatkować Fundusz Sołecki praktyczny przewodnik dla sołtysów i mieszkańców
- Fundusz sołecki to narzędzie finansowe dla sołectw, regulowane Ustawą z dnia 21 lutego 2014 r., wspierające lokalne inicjatywy i rozwój społeczności.
- Aby wydatek był kwalifikowalny, musi łącznie spełniać trzy warunki: być zadaniem własnym gminy, służyć poprawie warunków życia mieszkańców oraz być zgodnym ze strategią rozwoju gminy.
- Środki można przeznaczyć m.in. na infrastrukturę (place zabaw, oświetlenie), bezpieczeństwo (sprzęt OSP, monitoring), kulturę i integrację (festyny, wyposażenie świetlic), a także estetykę i ekologię (nasadzenia, witacze).
- Z funduszu nie można finansować bezpośrednich dotacji dla organizacji pozarządowych, inwestycji na gruntach prywatnych lub powiatowych (z wyjątkiem oświetlenia), zakupu alkoholu czy wycieczek.
- Kluczowe terminy to: do 31 marca decyzja rady gminy o wyodrębnieniu funduszu, do 31 lipca informacja wójta o wysokości środków, do 30 września złożenie wniosku przez sołectwo.
- Od 2026 roku Ustawa z dnia 12 września 2025 r. wprowadza zmiany, m.in. możliwość ubiegania się o środki przez inne jednostki pomocnicze gminy oraz nowe uprawnienia wójta w zakresie weryfikacji wniosków.
To więcej niż pieniądze: mechanizm, który aktywizuje lokalne społeczności
Fundusz sołecki, regulowany szczegółowo przez Ustawę z dnia 21 lutego 2014 r. o funduszu sołeckim, to wydzielone w budżecie gminy środki finansowe, które są do dyspozycji konkretnego sołectwa. Jego istota leży w umożliwieniu mieszkańcom decydowania o tym, na co przeznaczyć część publicznych pieniędzy. To nie tylko wsparcie finansowe, ale przede wszystkim potężne narzędzie do aktywizacji lokalnych społeczności, dające im realny wpływ na rozwój swojej małej ojczyzny i realizację potrzeb, które znają najlepiej.
Korzyści dla gminy: Dlaczego samorządom opłaca się wspierać inicjatywy sołectw?
Wspieranie inicjatyw sołectw poprzez fundusz sołecki to dla gminy inwestycja, która przynosi wymierne korzyści. Po pierwsze, fundusz sołecki pomaga w realizacji zadań własnych gminy, odciążając nieco jej budżet i angażując mieszkańców w proces decyzyjny. Po drugie, i co dla mnie równie ważne, buduje on silne zaangażowanie społeczne. Kiedy mieszkańcy widzą, że ich pomysły są realizowane, rośnie ich poczucie sprawczości i odpowiedzialności za wspólne dobro. To z kolei przekłada się na większą dbałość o powstałą infrastrukturę i aktywniejszy udział w życiu publicznym.
Trzy złote zasady wydatkowania: Warunki akceptacji projektu
Zanim przejdziemy do konkretnych pomysłów, musimy zrozumieć fundamenty. Każde przedsięwzięcie, które ma być sfinansowane z funduszu sołeckiego, musi spełniać trzy kluczowe warunki. I co najważniejsze, muszą być one spełnione łącznie. Brak choćby jednego z nich sprawia, że wniosek zostanie odrzucony. To jest absolutna podstawa, o której zawsze przypominam moim klientom.- Przedsięwzięcie musi być zadaniem własnym gminy.
- Musi służyć poprawie warunków życia mieszkańców sołectwa.
- Musi być zgodne ze strategią rozwoju gminy.
Warunek 1: Zadania własne gminy, czyli co mieści się w kompetencjach samorządu?
Pojęcie "zadań własnych gminy" jest kluczowe i często budzi najwięcej pytań. Zgodnie z art. 7 Ustawy o samorządzie gminnym, gmina ma szeroki katalog obowiązków, które obejmują m.in. sprawy: infrastruktury komunalnej (takie jak drogi, oświetlenie), zieleni, porządku publicznego i ochrony przeciwpożarowej, edukacji publicznej, kultury (w tym świetlice wiejskie), kultury fizycznej i turystyki (place zabaw, boiska) oraz promocji gminy. Oznacza to, że fundusz sołecki może być wykorzystany na projekty, które w naturalny sposób wpisują się w te obszary. Jeśli projekt wykracza poza te ramy, niestety nie będzie mógł być sfinansowany.
Warunek 2: Poprawa warunków życia mieszkańców jak udowodnić, że Twój pomysł służy wszystkim?
Drugi warunek jest równie istotny: projekt musi służyć ogółowi mieszkańców sołectwa, a nie tylko wybranej grupie, pojedynczym osobom czy prywatnym interesom. Przygotowując wniosek, musicie jasno i przekonująco uzasadnić, w jaki sposób Wasz pomysł przyczyni się do poprawy warunków życia całej społeczności. Czy to budowa placu zabaw, który będzie dostępny dla wszystkich dzieci, czy remont świetlicy, z której korzystają wszyscy mieszkańcy zawsze trzeba myśleć o szerokim gronie beneficjentów. To jest moment, w którym warto pomyśleć, jak projekt wpłynie na komfort, bezpieczeństwo czy możliwości spędzania wolnego czasu przez wszystkich.
Warunek 3: Zgodność ze strategią rozwoju gminy gdzie szukać tego dokumentu i dlaczego jest kluczowy?
Ostatni warunek, często niedoceniany, to zgodność projektu ze strategią rozwoju gminy. Każda gmina posiada taki dokument, który określa długofalowe cele i kierunki rozwoju. Możecie go znaleźć w urzędzie gminy lub na stronach Biuletynu Informacji Publicznej (BIP). Analiza tego dokumentu jest absolutnie niezbędna przed złożeniem wniosku. Jeśli Wasz projekt, choćby był zadaniem własnym gminy i służył mieszkańcom, nie wpisuje się w jej strategiczne priorytety (np. rozwój turystyki, ekologii czy infrastruktury drogowej), może zostać odrzucony. To pokazuje, że lokalne inicjatywy muszą być spójne z szerszą wizją rozwoju całej gminy.
Sprawdzone pomysły na wykorzystanie funduszu sołeckiego
Po omówieniu zasad, przejdźmy do konkretów. Wiem, że często brakuje inspiracji, dlatego przygotowałem listę sprawdzonych pomysłów, które z powodzeniem realizowane są w wielu sołectwach. Pamiętajcie, że to tylko przykłady Wasza kreatywność jest kluczem!
Infrastruktura, która służy latami: Remonty chodników, oświetlenie i mała architektura
- Budowa i remont wiat przystankowych, poprawiających komfort oczekiwania na transport.
- Montaż progów zwalniających, zwiększających bezpieczeństwo na drogach wewnętrznych.
- Budowa i modernizacja oświetlenia ulicznego, co wpływa na bezpieczeństwo po zmroku.
- Zakup i montaż ławek, koszy na śmieci, stojaków na rowery elementów małej architektury, które upiększają przestrzeń.
- Budowa placu zabaw dla dzieci lub siłowni zewnętrznej, promujących aktywność fizyczną.
- Remont i wyposażenie świetlicy wiejskiej (np. zakup krzeseł, stołów, sprzętu RTV), tworzących centrum życia społecznego.
Bezpieczeństwo przede wszystkim: Doposażenie OSP, defibrylatory i monitoring wiejski
- Zakup sprzętu dla Ochotniczej Straży Pożarnej (np. umundurowanie, sprzęt specjalistyczny), wspierający lokalnych bohaterów.
- Instalacja monitoringu wiejskiego, zwiększającego poczucie bezpieczeństwa mieszkańców.
- Zakup defibrylatora AED, ratującego życie w nagłych wypadkach.
Integracja, kultura i sport: Jak zorganizować festyn, wyposażyć świetlicę i stworzyć miejsce rekreacji?
- Organizacja festynów, dożynek, dnia dziecka, spotkań dla seniorów, które budują więzi społeczne.
- Zakup strojów dla zespołu folklorystycznego, kultywującego lokalne tradycje.
- Finansowanie warsztatów dla mieszkańców (np. rękodzieła, kulinarne, edukacyjne), rozwijających umiejętności.
Estetyka i ekologia: Proste sposoby na piękniejszą i bardziej zieloną wieś
- Sadzenie drzew i krzewów, zakładanie klombów, poprawiających estetykę i jakość powietrza.
- Budowa "witaczy" (tablic powitalnych), które nadają wsi unikalny charakter.
- Zakup tablic informacyjnych, ułatwiających komunikację w sołectwie.
- Organizacja akcji sprzątania wsi, angażujących mieszkańców w dbałość o środowisko.
Uwaga, pułapka! Czego nie można sfinansować z funduszu sołeckiego?
Wiem z doświadczenia, że równie ważne, jak wiedza o tym, co można sfinansować, jest świadomość, czego absolutnie nie wolno. Uniknięcie tych pułapek jest kluczowe, aby Wasz wniosek nie został odrzucony, a Wy nie narazili się na nieprawidłowości. Poniżej przedstawiam najczęstsze błędy.
Problem z dotacjami: Dlaczego nie można po prostu przekazać pieniędzy dla KGW lub klubu sportowego?
To bardzo częste pytanie. Bezpośrednie wsparcie finansowe (dotacje) dla organizacji pozarządowych, takich jak Koła Gospodyń Wiejskich czy kluby sportowe, jest niedozwolone. Fundusz sołecki ma służyć realizacji zadań własnych gminy, a nie bezpośredniemu zasilaniu kont innych podmiotów. Można jednak sfinansować konkretne zadanie realizowane przez te organizacje, które wpisuje się w cele funduszu na przykład zakup namiotów na festyn, który organizują, czy sprzętu sportowego, który będzie wykorzystywany przez mieszkańców w ramach gminnego obiektu. Pamiętajcie jednak, że pieniądze nie mogą trafić bezpośrednio na ich konta bankowe.
Własność gruntu ma znaczenie: Kiedy inwestycja na działce powiatowej lub prywatnej jest niemożliwa?
Kolejna istotna kwestia to własność gruntu. Remonty i inwestycje na nieruchomościach prywatnych są niedopuszczalne. Podobnie sprawa ma się z drogami powiatowymi lub wojewódzkimi co do zasady nie można ich remontować z funduszu sołeckiego. Jest tu jednak pewien wyjątek: budowa i modernizacja oświetlenia na tych drogach jest traktowana jako zadanie własne gminy i może być finansowana. Zawsze przed planowaniem inwestycji koniecznie zweryfikujcie własność gruntu, na którym ma być realizowane przedsięwzięcie.
Najczęstsze błędy we wnioskach, które kończą się ich odrzuceniem
Poza wspomnianymi, istnieje kilka innych, często popełnianych błędów, które skutkują odrzuceniem wniosków:
- Zakup alkoholu na imprezy fundusz sołecki nie może być przeznaczony na tego typu wydatki.
- Finansowanie wycieczek choć integracja jest ważna, organizowanie wycieczek nie mieści się w ramach zadań własnych gminy.
- Pokrywanie kosztów zadań, które nie służą ogółowi mieszkańców sołectwa, a jedynie wąskiej grupie lub pojedynczym osobom.
- Brak należytego uzasadnienia, dlaczego dany projekt jest zadaniem własnym gminy lub jak poprawia warunki życia mieszkańców.
Fundusz w praktyce: Od pomysłu do realizacji
Skoro już wiemy, co można, a czego nie, pora na praktykę. Realizacja projektu z funduszu sołeckiego to proces, który wymaga staranności i terminowości. Jako Damian Laskowski, zawsze podkreślam, że dobrze przygotowany wniosek to połowa sukcesu.
Wniosek, który ma moc: Jak poprawnie go przygotować, oszacować koszty i napisać uzasadnienie?
Przygotowanie poprawnego wniosku to klucz do sukcesu. Musi on zawierać jasny i precyzyjny opis przedsięwzięcia co dokładnie chcecie zrobić, gdzie i w jakim celu. Niezwykle ważne jest również realistyczne oszacowanie kosztów. Zawsze doradzam, aby zebrać kilka ofert od wykonawców lub dostawców, aby Wasz kosztorys był wiarygodny. Na koniec, i to jest moment, w którym możecie naprawdę zabłysnąć, napiszcie przekonujące uzasadnienie. Odwołajcie się w nim do trzech złotych zasad wydatkowania, jasno wskazując, dlaczego Wasz projekt jest zadaniem własnym gminy, jak poprawi warunki życia mieszkańców i w jaki sposób wpisuje się w strategię rozwoju gminy. To Wasza szansa, by pokazać, że Wasz pomysł ma solidne podstawy.
Kalendarz sołtysa na 2026 rok: Tych dat musisz pilnować, by nie stracić środków
Terminowość to podstawa. Aby nie stracić szansy na wykorzystanie środków z funduszu sołeckiego, musicie pilnować kilku kluczowych dat w cyklu rocznym. Oto najważniejsze z nich na 2026 rok:
- Do 31 marca: Rada gminy musi podjąć decyzję o wyodrębnieniu funduszu sołeckiego na kolejny rok budżetowy. Bez tej decyzji fundusz nie powstanie.
- Do 31 lipca: Wójt (burmistrz, prezydent miasta) ma obowiązek poinformować sołtysów o wysokości środków, jakie przypadają na dane sołectwo. To daje czas na planowanie.
- Do 30 września: Sołectwo musi złożyć wniosek o przyznanie środków. To ostateczny termin na formalne zgłoszenie Waszych pomysłów. Pamiętajcie, że wniosek złożony po tym terminie zostanie odrzucony.
Gdy jeden fundusz to za mało: Jak realizować wspólne przedsięwzięcia z innymi sołectwami?
Czasami jeden fundusz sołecki to za mało, by zrealizować większe, ambitniejsze projekty. W takich sytuacjach Ustawa przewiduje możliwość łączenia środków z kilku sołectw. To świetne rozwiązanie, które pozwala na realizację wspólnych przedsięwzięć, które przekraczają możliwości finansowe pojedynczego sołectwa. Ważne jest jednak, aby każde sołectwo złożyło osobny, prawidłowo przygotowany wniosek, w którym jasno określi swój wkład w realizację wspólnego zadania. Współpraca między sołectwami to dowód na dojrzałość i siłę lokalnych społeczności.
Nowelizacja ustawy w 2026 roku: Kluczowe zmiany w przepisach
Świat się zmienia, a wraz z nim przepisy. Od 1 stycznia 2026 roku wchodzi w życie Ustawa z dnia 12 września 2025 r., która wprowadza istotne zmiany w funkcjonowaniu funduszu sołeckiego. Jako ekspert, uważam, że warto być na bieżąco z tymi nowelizacjami, ponieważ mogą one znacząco wpłynąć na Wasze możliwości i proces aplikowania o środki.
Większa elastyczność i nowe możliwości: Co w praktyce oznacza otwarcie funduszu na inne jednostki pomocnicze?
Jedną z kluczowych zmian jest uelastycznienie procedury ubiegania się o środki. Nowelizacja umożliwia aplikowanie o fundusz sołecki nie tylko sołectwom, ale także innym jednostkom pomocniczym gminy. W praktyce oznacza to, że jeśli w Waszej gminie funkcjonują np. osiedla, które również są jednostkami pomocniczymi, to one również będą mogły ubiegać się o środki na podobnych zasadach. To otwiera nowe możliwości dla rozwoju lokalnego i daje szersze grono beneficjentów, co z pewnością pozytywnie wpłynie na aktywizację mieszkańców.
Przeczytaj również: Fundusz Pracy: Kto płaci, kiedy zwolnienie? Uniknij pomyłek!
Nowe uprawnienia wójta: Jak zmieniła się weryfikacja wniosków sołeckich?
Nowelizacja wprowadza również nowe uprawnienia dla wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w zakresie weryfikacji wniosków. Od 2026 roku wójt będzie miał możliwość odrzucenia wniosku, jeśli uzna, że jest on niezgodny z kluczowymi warunkami, takimi jak bycie zadaniem własnym gminy. Wcześniej bywało to problematyczne, a teraz proces weryfikacji będzie bardziej jednoznaczny. To oznacza, że jeszcze większy nacisk zostanie położony na staranność i poprawność przygotowania wniosku zgodnie z omówionymi wcześniej trzema złotymi zasadami. Warto o tym pamiętać, aby uniknąć rozczarowań.
